W kupie cieplej, ale trzeba umieć się zachować, czyli Europa jako wspólny jacht

Wspieranie procesów integracyjnych Europy poprzez kreowanie więzi międzyludzkich oraz kultywowanie uniwersalnych wartości związanych z żeglarstwem;

 

            Na początku ostatniej dekady XX wieku rozmawiałem w Anglii z facetem, który hodował krowy na Wyspach Owczych.

            To nie jest dowcip. Mnie to wtedy rozśmieszyło, ale był to mój pierwszy kontakt z Unią Europejską, więc reagowałem spontanicznie i zupełnie niepoprawnie politycznie. Nigdy nie byłem na Wyspach Owczych, ale trochę o nich słyszałem. Pomysł hodowania tam krów odebrałem jak ideę uprawy ryżu na Saharze. I chyba to porównanie nie jest nietrafne. A jednak w ramach Wspólnej Polityki Rolnej młody szkocki rolnik dostał grant na hodowlę stada sześciu czy siedmiu jałówek na Wyspach Owczych. I żył z tej hodowli całkiem dostatnio. Niestety, nie dowiedziałem się nigdy, czy jałówki też przeżyły.

            Opisane spotkanie uwrażliwiło mnie na mechanizmy działania Unii. Zacząłem uważniej patrzeć_ i wkrótce napotkałem, tym razem w telewizji, inną historię. Można by rzec, komplementarną. Francuski rolnik narzekał na biurokrację. Pokazywał kilkunastocentymetrowy plik papierów formatu A4, który musiał co roku przygotowywać i przekazywać odpowiednim organom, aby dostać należne mu pieniądze. Pieniądze należały mu się z tej racji, że nie hodował dziesięciu krów.

            Do dziś nie rozumiem, dlaczego facet narzekał. Wyglądał zdrowo i dostatnio, więc chyba niehodowanie dziesięciu krów dobrze mu się opłacało. Nie musiał im wrzucać paszy do koryta, doić, wyrzucać gnoju. Zamiast tego mógł się codziennie wyspać, usiąść do komputera na kilka godzin i napisać parę zdań o krowach, których nie hodował. A jakie możliwości rozwoju gospodarki! Ja na jego miejscu już w następnym roku nie hodowałbym dwudziestu krów! W ciągu kilkunastu lat dałoby się pewnie dojść do niehodowania wszystkich krów we Francji. Chyba, że konkurencja byłaby za silna.

            W tamtych czasach jeszcze nie przypuszczałem, że też będę obywatelem Unii. Nie podejrzewałem, że idąc na spacer będę oglądał własnymi oczami Wspólną Politykę Rolną. A oglądam. Kiedyś niedaleko mojego domu była łąka, porośnięta polnymi kwiatami i innymi chwastami. A teraz jest ziemia orna. Nie, żeby coś na niej rosło. Zanim chwasty się rozplenią, znowu jest czas orki, i tak w kółko - od czasu objęcia naszych rolników wypłatami. Szkoda tylko, że nasi rolnicy nie są jeszcze tak sprytni, jak francuscy. Potrafią już zaoszczędzić na ziarnie, ale przecież mogliby dostawać dodatkowo kasę za nieuprawianie ziemniaków, a nawet pszenicy.

            Unijne absurdy przestają być zabawne, gdy zaczynają wyraźnie i negatywnie wpływać na nasze życie. Unia znacząco ingeruje w procesy gospodarcze, a efekty tych ingerencji bywają fatalne. Na przykład kontrola produkcji i handlu mlekiem i jego przetworami doprowadziła do poważnego światowego kryzysu. Państwa członkowskie nie mogą swobodnie rozwijać produkcji mlecznej, gdyż Unia narzuca im tak zwane kwoty, których przekroczenie pociąga za sobą dotkliwe kary. Próby sterowania rynkiem doprowadziły do opłakanych konsekwencji.

            Sztuczne zaniżanie produkcji mleka w Unii zbiegło się ze wzrostem popytu w krajach rozwijających się. Dodatkowo Unia przez wiele lat dotowała eksport mleka i jego przetworów, skutkiem czego było zaniżenie poziomu cen na rynkach światowych i sabotaż globalnego rozwoju produkcji. Kiedy znienacka dotowanie eksportu zostało zaniechane, nastąpił gwałtowny wzrost cen. W Polsce ceny mleka i serów wzrosły w roku 2007 prawie dwukrotnie i wystąpiły braki w zaopatrzeniu, jakich nie było od czasów realnego socjalizmu.

            Można by do znudzenia narzekać na Unię, nawet nie porzucając tematów związanych z krowami. A przecież w każdej dziedzinie armia unijnych urzędników z zapałem oddaje się tworzeniu tysięcy dokumentów, co ma udowodnić adekwatność ich poborów do wyników pracy. I chyba rzeczywiście obywatele Unii płacą najniższe stawki na świecie za kilogram aktów prawnych. Porzućmy więc narzekania, zanim nas znudzą. Zastanówmy się w zamian, czy nonsensy przytoczone powyżej oznaczają, że Unia Europejska jest tworem poronionym i lepiej byłoby trzymać się od niej jak najdalej?

            Unia nie jest idealna. Europosłom i Komisji Europejskiej chyba też się nie podoba. Gdyby się podobała, to by ogłosili, że jest już dobrze i przestali ją zmieniać. Tymczasem wszyscy ze wszystkimi dyskutują i zatrudniają coraz więcej ludzi do tych dyskusji. Dyskusje trwają latami, a ich efektem są tony papieru. Kiedy w końcu Parlament Europejski coś uchwala, kraj mający aktualnie prezydencję, czyli odpowiedzialny za tok prac, poczytuje sobie za sukces, że coś uchwalono. Szczegółami tego czegoś się nie chwalą, bo treść uchwał nie odpowiada żadnemu państwu członkowskiemu.

            Trudno się dziwić tej niezgodzie w łonie Unii. Każdy z krajów członkowskich jest inny. Jedne państwa są malutkie, inne wielkie. W jednych dominuje przemysł, w innych kluczową pozycję zachowało rolnictwo. Jedne są przywiązane do wolności gospodarczej, inne preferują centralizację i ideę państwa opiekuńczego. Można upierać się przy chrześcijańskich korzeniach kultury europejskiej, zapominając o druidach, Maurach i Wikingach, ale powyżej korzeni wszystko jest już inne. Każde z państw członkowskich ma inną historię, tradycje, charakter narodowy. Unia jest jak gliniany dzban zlepiony z kawałków, ale każdy fragment jest częścią innego dzbana. Granice geograficzne pasują do siebie, ale cała reszta - nie.

            Dlaczego więc Europejczycy wzięli się za tę złośliwą układankę? Skąd się wzięła atrakcyjność Unii, która zaowocowała jej gwałtownym rozrostem? Dlaczego do Unii aspirują nawet państwa, które nam się kojarzą raczej z Azją lub Afryką? Spróbujmy cofnąć się w czasie do okresu, w którym o zjednoczeniu Europy mogli myśleć tylko fantaści.

 

            Konflikty między mieszkańcami Europy są starsze niż pamięć ludzka. W całej znanej historii wojny tliły się lub wybuchały płomieniem, ale nigdy nie gasły. Znamy ich przebieg, od kiedy rzymskie legiony przemierzyły kontynent wprowadzając pax Romana i bezwzględnie mordując opornych. Jednak już wcześniej, jeśli wierzyć Juliuszowi Cezarowi, Gallowie prowadzili nieustanne wojny między sobą. Uczeni zastanawiają się, czy Neandertalczycy wymarli w sposób naturalny, czy też zostali eksterminowani przez bardziej wojowniczy odłam ludzkości, którego jesteśmy potomkami. Rozważając historię tego skrawka ziemi, można pomyśleć, że nawet dinozaury w Europie musiały gryźć się bardziej zapalczywie niż na innych kontynentach.

            W czasach nowożytnych Europę ukształtowały zmagania władców feudalnych. To oni wytyczali i zmieniali granice. Pojęcie państwa było nierozerwalnie związane z osobą monarchy, interes państwa był interesem dynastii. Dla monarchów obojętny był język, jakim mówili ich poddani, ich obyczaje i aspiracje. Liczyło się utrzymanie i powiększenie stanu posiadania. A podstawowym środkiem do osiągnięcia tych celów była siła militarna.

            Względna trwałość państw feudalnych doprowadziła do wykształcenia pojęcia narodu w dzisiejszym sensie. Powoli i stopniowo państwa feudalne przekształcały się w państwa narodowe, co było zwieńczeniem stuleci niezauważalnych procesów integracji społecznej i budowania świadomości narodowej krwawymi przewrotami i rewolucjami. Monarchie upadały lub kładły kark pod jarzmo prawa stanowionego niezależnie od nich. Racją stanu w miejsce interesu rządzących dynastii stawało się dobro wszystkich obywateli. Rodziła się demokracja.

            Nieubłagana logika historii spowodowała, że nie mogła powstać jedna demokracja obejmująca wszystkich ludzi świata, a choćby tylko Europy. Republiki powstawały kolejno, w opozycji do państw sąsiednich. Gdy sąsiadami młodych republik były monarchie, próbowały stłumić _zarzewie buntu_. Widać to w historii Polski, na którą obieralność królów sprowadziła solidarną agresję ościennych monarchii, zakończoną rozbiorami. Jeszcze wyraźniej pokazują to dzieje rewolucji francuskiej, której zdobycze nie ustaliły się bez wojen z sąsiednimi państwami oraz przejścia przez etapy cesarstwa i restauracji.

            Decydującym krokiem w rozprzestrzenieniu demokracji w Europie była I wojna światowa. Upadły autorytarne monarchie i pojawiły się nowe państwa o charakterze narodowym, wśród nich Polska. Przeważającym ustrojem stała się demokracja parlamentarna. Jednak lata okrutnych walk i miliony ofiar dały nowy wkład w zadawnione rachunki krzywd i wzajemnych pretensji. Wojenne rozprzężenie wsparło ruch komunistyczny i zaowocowało sukcesem rewolucji bolszewickiej w Rosji. Poziom antagonizmów i nienawiści w zdezintegrowanej Europie wzrastał. Narastały konflikty międzypaństwowe, narodowościowe, ekonomiczne i klasowe.

            Kulminacja nienawiści i terroru nastąpiła dwadzieścia lat później. Nazwa II wojny światowej podkreśla jej globalny zasięg, pomijając fakt, że wybuchła ona w Europie, z przyczyn dotyczących głównie tego kontynentu i na nim zebrała najwięcej ofiar. Jakby żniwo śmierci poprzedniej wojny pobudziło apetyt na jeszcze większe masakry, jeszcze okrutniejsze bestialstwo.

            Po zakończenia tej wojny nie było czasu na długie przeżywanie radości zwycięstwa i goryczy porażki. Państwa Europy były zdewastowane i zdezorganizowane niemal jak okręty po bitwie pod Trafalgarem. Bez masztów i żagli, z połamanymi sterami i dziurami w burtach, dryfowały w nieokreślonym jeszcze kierunku. Ci spośród załóg, którzy przeżyli piekło bitwy, zmywali krew z pokładów, z lękiem zerkając na horyzont w obawie przed niosącym nieuniknioną zagładę szkwałem. Czas ten stał się kluczowym punktem w historii Europy, momentem rozszczepienia i początkiem procesu jej jednoczenia.

            Dla Polski i nowych krajów środkowo-wschodniej Europy ostatnia wojna oznaczała nie tylko utratę niedawno uzyskanej niepodległości, zaprzepaszczenie dorobku dwudziestolecia międzywojennego i utratę milionów obywateli poległych w walce i wymordowanych przez okupantów. Oznaczała również rozstanie z cywilizacją zachodnią. Rozstanie z jej kulturą, tradycją, normami etycznymi i prawnymi, systemem gospodarczym. Odbierała nawet możliwość zobaczenia osiągnięć Zachodu na własne oczy.

            Zwycięska Armia Czerwona wyzwoliła kraje centralnej Europy spod okupacji hitlerowskiej. Za jednym zamachem wyzwoliła je też od bagażu historii i konieczności decydowania o sobie. Z Armią Czerwoną przybyły nowe władze państwowe. Wprowadziły ustrój demokracji ludowej, wyeliminowały przeciwników władzy robotniczej i rozpoczęły budownictwo socjalistyczne. Skończyło się ono totalnym zawaleniem całej gospodarki, a w międzyczasie wychowało się kilka pokoleń poddanych totalnej indoktrynacji w sztucznym, irracjonalnym świecie.

            Wszystkie aspekty życia w socjalizmie były podporządkowane ideologii marksistowskiej. Społeczeństwa państw włączonych do strefy wpływów ZSRR poddano odgórnie sterowanym modyfikacjom. Wprowadzono system nachalnej propagandy i cenzury we wszystkich środkach masowego przekazu, a w szkołach większą wagę przywiązywano do roli indoktrynacyjnej niż edukacyjnej. Intensywnie kształtowano nową obyczajowość, w teorii zgodną z moralnością socjalistyczną, a w praktyce destrukcyjną i nieprzewidywalną. Efektem tych działań były wykoślawienia mentalności, niezauważalne w patologicznym społeczeństwie, ale stanowiące wyróżnik mieszkańców ZSRR i państw sojuszniczych.

            Dzieci od najwcześniejszych lat oswajały się z tezami marksizmu-leninizmu, takimi jak walka klasowa, wyzysk człowieka przez człowieka i rewolucja jako metoda walki o sprawiedliwość społeczną. Temat wojny i okrucieństwa niemieckich okupantów był tak żywy w życiu publicznym, jakby wojna jeszcze się nie skończyła. Nienawiść jako podstawa stosunków społecznych i przemoc jako sposób ich regulowania _ czy może być lepsza pożywka dla postaw ksenofobicznych i agresywnych?

            Życie codzienne w realnym socjalizmie było szkołą zachowań patologicznych. Stworzono system oparty na fikcji, w którym szczytne hasła, optymistyczne deklaracje i uroczyste akademie miały zatuszować niedobory mięsa i papieru toaletowego. Praca przestała być wyznacznikiem wartości człowieka i przedmiotem dumy. Stała się parodią. Wypełniano plany produkcyjne, z taśm schodziły ogromne ilości towarów, ale tylko wyroby przeznaczone na eksport musiały działać bez zarzutu. Po co się wysilać, skoro _czy się stoi, czy się leży, dwa tysiące się należy_?

            Niektórzy wychowankowie obozu komunistycznego akceptowali obowiązujący system, inni dorastali w opozycji do niego. Jednak wszyscy padli ofiarą wrodzonych systemowi komunistycznemu błędów i wypaczeń, które doprowadziły w końcu do jego upadku, a w międzyczasie stworzyły specyficzny typ osobowości, nazywany przez niektórych homo sovieticus. Typu tego nie należy uważać za kalectwo czy dewiację. W porównaniu z mieszkańcami państw kultywujących cywilizację europejską jest on po prostu inny. Tak jak różni się Masaj od Eskimosa albo talib od nowojorczyka.

            Powojenne problemy i kierunki rozwoju mieszkańców zachodniej części Europy były wbrew powierzchownemu podobieństwu zupełnie inne. Tam też wojna była okrutna, chociaż prowadzona w sposób bardziej cywilizowany niż w krajach słowiańskich _podludzi_. Tam również były ogromne zniszczenia, chociaż nie tak wielkie jak na wschodzie. Tam też były miliony ofiar, chociaż ich liczba była znacznie mniejsza niż na wschód od Odry. Mimo to psychologiczne skutki wojny i jej wpływ na ewolucję społeczeństw wydają się większe na zachodzie niż na wschodzie Europy.

            Być może siła refleksji na Zachodzie była większa dzięki szybszemu powrotowi do normalności. Obok pomocy humanitarnej rozdzielanej między wszystkie kraje dotknięte wojną, Stany Zjednoczone wystąpiły z planem Marshalla - propozycją olbrzymiej pomocy kredytowej dla państw Europy. Kraje zachodnie dzięki tej pomocy szybko uporały się z odbudową zniszczeń i reanimacją swoich gospodarek. Państwa z radzieckiej strefy wpływów odmówiły uczestnictwa w planie Marshalla. Uniknęły dzięki temu zaangażowania w ogólnoświatowy system ekonomiczny, który doktryna komunistyczna uznawała za zły. Tym samym jednak skazały się na zacofanie gospodarcze, z którego już nigdy się nie podniosły.

            Obywatele zachodniej Europy nie chcieli już więcej wojny. Nigdy. To samo pragnienie żywili mieszkańcy demoludów. Jednak ideolodzy radzieccy wiedzieli, że trwały pokój możliwy jest tylko po upadku kapitalizmu. Przecież każdy rozsądny człowiek wie, że zasadę komunizmu _każdemu według potrzeb_ można spełnić jedynie po ograniczeniu wszystkich potrzeb do 500 kalorii dziennie. Nie da się więc wprowadzić komunizmu, dopóki gdzieś na świecie każdy może kupić tyle mięsa, ile zechce, nawet bez kartek żywnościowych.

            System gospodarki rynkowej bezwiednie i wbrew swym intencjom stał się zażartym wrogiem obozu socjalistycznego. Wystarczyło, że umożliwiał porównanie osiągnięć budownictwa socjalistycznego z efektami wyzysku kapitalistycznego. Porównanie takie mogło przywieść do buntu nawet homo sovieticus. Wiedzieli to przywódcy partii komunistycznej ZSRR. Odżegnywali się od chęci dokonania inwazji na Zachód i użycia broni jądrowej. Zdawali sobie jednak sprawę, że zniszczenie kapitalizmu jest _historyczną koniecznością_. I choć niechętnie, ale pilnie i z nadzieją na ostateczne zwycięstwo wypatrywali okazji zadania decydującego ciosu. Winę za ewentualny konflikt ponosiłby Zachód, bo wciąż rozwijał się gospodarczo zamiast upaść zgodnie z przepowiednią Lenina.

            Społeczeństwa Zachodu stanęły wobec zagrożenia nową wojną. Zagrożenia ze strony niedawnego sojusznika w walce z nazizmem. Obłędna logika pchająca Sowiety do konfliktu była niezrozumiała dla ludzi pragnących żyć i dać żyć innym. Jednak wzrost napięcia popartego intensywnymi zbrojeniami był realny. Rosnące napięcie pogłębiło świadomość wspólnoty cywilizacyjnej państw Zachodu i zintensyfikowało ich współpracę. W kupie cieplej _ zewnętrzny nacisk pomógł przezwyciężyć zadawnione urazy i połączyć siły. Aspekt wojskowy tej konsolidacji polegał na utworzeniu Paktu Północnoatlantyckiego _ NATO. Pakt ten łączył dziewięć krajów europejskich, USA i Kanadę. Można go więc uważać za rodzaj gwarancji bezpieczeństwa udzielonych osłabionej Europie przez kraje Ameryki Północnej.

            Pierwszym wspólnym przedsięwzięciem czysto europejskim nie były zbrojenia ani unia ekonomiczna. Było nim utworzenie w 1949 roku Rady Europy, sformułowanie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i ustanowienie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Konwencja korespondowała z uchwaloną nieco wcześniej przez ONZ Deklaracją Praw Człowieka i Obywatela. W przeciwieństwie do czysto deklaratywnego charakteru inicjatywy ONZ, Konwencja stawała się elementem prawa krajów ją przyjmujących. Co równie ważne, miała ona wsparcie w organizacji międzynarodowej, Radzie Europy, oraz organie sądowym uprawnionym do nakładania sankcji na państwa-sygnatariuszy.

            Ten pierwszy krok na drodze do wspólnej Europy miał charakter bardziej filozoficzny niż praktyczny. Było to jedynie credo demokratycznego państwa prawa. Poddanie się jego rygorom było i jest całkowicie dobrowolne. Wydaje się to trudnym krokiem dla rządów, gdyż wymaga rezygnacji z części suwerenności państwa. Mimo to obecnie tylko dwa kraje, mogące uważać się za europejskie z powodu położenia geograficznego, pozostają poza Radą Europy.

            Konwencja Praw Człowieka ustaliła standard cywilizacyjny nowej Europy i stworzyła fundament jej zjednoczenia. Jednak efektywną płaszczyzną tworzenia wspólnoty okazała się gospodarka. Najpierw powołano Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, przekształconą później w Europejską Wspólnotę Gospodarczą, a w końcu w Unię Europejską. Wcześniejsze stadia Unii nazywano też Wspólnym Rynkiem, co dobrze oddaje zasadę ich działania.

            Gospodarka do dziś jest podstawą postępującej integracji Europy. W pierwszym okresie była szczególnie ważna, stała się zrozumiałym i nieodpartym argumentem za porozumieniem. Przemysł krajów europejskich rozwijał się gwałtownie, co powodowało problemy. Protekcjonizm we wzajemnym handlu i ostra konkurencja na rynkach trzecich prowadziły do konfliktów. Celem integracji było zażegnanie tych konfliktów przez zniesienie barier wewnątrz Europy i ograniczenie produkcji eksportowej we wspólnym interesie. Rozpoczęto od przemysłu ciężkiego i stopniowo rozszerzano zakres wspólnych regulacji na inne gałęzie gospodarki.

            Wszystkie regulacje EWG miały charakter traktatowy. Nie wchodziły w życie jako pojedynczy, wspólnie uchwalony akt prawny. Przeciwnie, droga od uzgodnienia treści traktatu do wdrożenia prawa wspólnotowego była zawsze długa, złożona i czasem niepewna. Najpierw każde państwo musiało podpisać traktat, a potem go ratyfikować, czyli zatwierdzić zgodnie z własnymi regułami. Często wymagało to przeprowadzenia referendum.  Po ratyfikacji każde państwo z osobna implementowało przyjęte prawo wspólnotowe, czyli uchwalało odpowiednie ustawy i akty wykonawcze. Dopiero te akty stawały się obowiązującym prawem na terenie państw-sygnatariuszy.

            Nieraz zdarzało się, że jakiś rząd przyjmował traktat, a parlament nie chciał go ratyfikować albo prezydent odmawiał podpisu. Gdyby jakiemukolwiek krajowi próbowano narzucić niekorzystne warunki, na pewno nie byłby skłonny do ich przyjęcia. A odrzucenie w jednym kraju zablokowałoby wejście traktatu w życie we wszystkich pozostałych. Dlatego dobrowolność przyjmowania zobowiązań traktatowych i skomplikowany proces wprowadzania ich w życie zdecydowały o sposobie uzgadniania treści prawa europejskiego. Jedynym trybem umożliwiającym praktyczne rezultaty była jednomyślna zgoda.

            Pod tym względem sposób kierowania Wspólnotą, a później Unią Europejską, przypomina stosunki panujące na okrętach pirackich. Tam też kapitan nie mógł po prostu narzucić załodze kierunku i celu wyprawy. Gdyby braci pirackiej nie spodobała się polityka kapitana, mogliby mu wręczyć Czarną Plamę, jak opisuje Stevenson, albo po prostu rozsiekać kordelasami. Dlatego kapitan piratów musiał wytaczać baryłkę rumu i długo nęcić perspektywą bogatych łupów, żeby cała załoga wpadła w zapał i poddała się na jakiś czas jego władzy.

            Podobnie funkcjonowała zjednoczona Europa. Każdy kraj członkowski kolejno pełnił funkcję kapitana, kierując bieżącą polityką i usiłując przepchnąć sprawy, na których najbardziej mu zależało. Jednak władza tego kapitana była i jest jedynie symboliczna. Większe możliwości wpływu na załogę reprezentowaną przez Parlament Europejski miała zawsze Komisja Europejska, która w założeniu miała być czymś w rodzaju bosmana. Mimo autorytetu i twardej ręki bosmana, miejscem tworzenia polityki na tym okręcie pozostaje kubryk.

            Praktyka taka ustaliła się w toku trudnych i zażartych negocjacji w łonie pierwotnej wspólnoty. Nie była to przecież grupa przyjaciół dyskutująca o majówce, ale zbiór bardzo zróżnicowanych, niedawno jeszcze wrogich sobie państw o sprzecznych lub nawet przeciwstawnych interesach. Wypracowane uzgodnienia musiały zadowalać wszystkie układające się strony. Warto więc było rozwiązywać nieoficjalnie w kuluarach najtrudniejsze kwestie, zanim pojawiały się przy stole rokowań. Prawdopodobnie początkowo sukcesom negocjacji sprzyjała ich tematyka, ograniczona do spraw gospodarczych. W ekonomii dość łatwo można porównać koszt porozumienia z kosztami jego braku.

            W miarę pogłębiania i rozszerzania współpracy europejskiej negocjacje komplikowały się. Zwiększał się zakres rozważanych tematów, brano pod uwagę nowe aspekty problemów. Obok kwestii czysto ekonomicznych zaczęto rozważać dużo bardziej złożone zjawiska społeczne i polityczne. Zwiększył się też horyzont czasowy branych pod uwagę konsekwencji wspólnych działań. Ambicje organów europejskich sięgnęły optymalizacji rozwoju wspólnoty we wszystkich aspektach: gospodarczym, społecznym, naukowym, kulturowym_

            Nie ma teorii, która mogłaby pokierować zadaniem tak złożonym, jak wszechstronny rozwój całego kontynentu. Nawet w poszczególnych społeczeństwach nie ma zgody co do priorytetów takiego rozwoju. Skoro nie ma zgody co do celów, tym trudniej określić sposoby ich osiągania. Efektem tych trudności było wykształcenie przez Europę bardzo efektywnego trybu dogadywania się. Kuluarowe dyskusje i uzgodnienia nie bazują na sile jakiegokolwiek rodzaju, nie są skierowane przeciw jakiejkolwiek stronie trzeciej, nie zmierzają do przeforsowania własnego interesu czyimkolwiek kosztem. Są etapami procesu poszukiwania rozwiązań przynoszących maksimum korzyści wszystkim stronom bez dyskryminacji którejkolwiek z nich.

            Taki tryb osiągania porozumień nie jest czymś wyjątkowym, ale tylko w Europie działa tak sprawnie, w tak wielkiej skali i tak szerokim zakresie. Taka efektywność jest możliwa dzięki uznaniu odmienności partnerów oraz wzajemnemu tolerowaniu przywar i dziwactw. Nie bez znaczenia jest też pragmatyzm, skłaniający raczej do korzystania z możliwości niż upierania się przy pragnieniach. Tak jak łódka płynie do przodu niezależnie od kierunku wiatru, tak pragmatyzm zawsze pozwala znaleźć popychający sprawy kompromis.

            Każda demokracja jest w pewnej mierze dyktaturą większości. Dotychczasowa praktyka Unii Europejskiej wydaje się iść w kierunku systemu pozbawionego tej wady. Chociaż zasada jednomyślności obowiązywała tylko na szczeblu międzypaństwowym, odbiła się pozytywnie na świadomości polityków działających na szczeblu wspólnoty. Polityk europejski działa z mandatu swoich wyborców i reprezentuje ich interesy, ale unika antagonizowania innych grup. To utrudnia pracę i nie daje pretekstu do płomiennych przemówień zagrzewających tłumy do obrony słusznej sprawy. Przynosi jednak konkretne, choć mało medialne rezultaty.

            Dorobek europejskich organów wspólnotowych jest imponujący. Jest nim przede wszystkim prawo unijne. Zostało ono zebrane w formie dyrektyw Komisji Europejskiej. Uzupełnieniem dyrektyw jest orzecznictwo Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Obecnie nie ma już chyba dziedziny życia, w której nie działałoby prawo wspólnotowe. Czasem jest ono restrykcyjne, a czasem pozostawia znaczną swobodę rządom. Bez względu na głębokość regulacji, stanowi ono podstawowy czynnik jednoczący kraje Europy.

            Drugim podstawowym osiągnięciem są efekty prowadzenia wspólnych polityk unijnych. Są to działania agend Komisji Europejskiej opierające się na finansowaniu wybranych projektów lub dziedzin. Przykładami takich polityk są: wspólna polityka naukowa, rolna, fundusze spójności. Realizacja tych polityk opiera się na środkach finansowych wpłacanych przez państwa członkowskie. Obecnie wpłaty te wynoszą 1,27% dochodu narodowego. Efektywność polityk unijnych można docenić, gdy porówna się wielkość tych funduszy z podatkami i parapodatkami, w wielu państwach europejskich zbliżonymi do 50% dochodu narodowego. Mimo tej dysproporcji, w niektórych krajach unijne środki na budowę dróg lub naukę stanowią istotne uzupełnienie nakładów budżetowych.

            Oczywiście każdy sukces ma swoją cenę. W przypadku organów Unii trudno mówić o cenie wyrażanej w pieniądzach, gdyż koszty jej funkcjonowania są znacznie mniejsze od kosztów administracji państwowej i nie są odczuwalne dla podatników. Niemniej zatrudnienie setek parlamentarzystów i dziesiątków tysięcy urzędników ma swoje konsekwencje. Najbardziej widoczna jest straszliwa biurokracja. W każdej sprawie, na każdym szczeblu Unia zużywa tony papieru i gigabajty pamięci. Wystarczy porównać internetowe strony organizacji rządowych USA z ich odpowiednikami unijnymi. Łatwo zauważyć, że analogiczne opisy często zajmują kilka stron w Ameryce, a kilkadziesiąt w Europie.

            Niestety, kto chce mieć dużo żagli, ten ma dużo lin. Oficjalnym usprawiedliwieniem unijnej biurokracji jest zasada przejrzystości. Oznacza ona, że każdy obywatel Unii ma prawo wglądu w szczegóły działania jej organów. Z tego powodu uchwalenie każdego prawa opatrzone jest obszernymi wyjaśnieniami przesłanek, celów i zastrzeżeń. Każda decyzja urzędnika musi wynikać z jednoznacznych reguł, więc jej podstawy muszą być dokładnie udokumentowane. Reguły też muszą być opisane_ i góra papierów rośnie. Trzeba jednak przyznać, że zasada ta się sprawdza, skoro liczba nadużyć i skandali we władzach Unii jest zadziwiająco mała.

            Niezależnie od zastrzeżeń i sprzeciwów wobec procesu jednoczenia Europy, okazał się on bardzo opłacalny dla państw członkowskich. Najlepiej świadczy o tym siła przyciągania wywierana na państwa niebędące członkami. Z własnego doświadczenia znamy determinację, z jaką zmieniano polskie prawo, aby dostosować je do norm unijnych. Nawet politycy deklarujący sprzeciw wobec obcych im ideologicznie zasad gospodarki rynkowej potulnie popierali ustawy dostosowujące. Protestującym wyjaśniano, że _tego wymaga Unia_, chociaż wtedy jeszcze Unia nie miała prawa wymagać od nas czegokolwiek_

            Pragnienie wstąpienia do Unii Europejskiej było powszechne i gorące w krajach postkomunistycznych. Eurosceptycy byli w wyraźnej mniejszości, a ich argumenty bazujące głównie na mało sprecyzowanych obawach nieprzekonujące. Przewagę mieli euroentuzjaści, statystycznie reprezentujący młodszą i lepiej wykształconą część społeczeństwa. Co nie znaczy, że motywacje poparcia dla Unii były jednolite. Dla znacznej części ważna była możliwość ucieczki z rosyjskiej strefy wpływu, bezpieczeństwo geopolityczne, szansa na szybki rozwój gospodarczy i społeczny lub możliwość pracy i osiedlania się za granicą bez żadnych ograniczeń. Dla innych liczyły się głównie pieniądze, jakich spodziewali się z kasy unijnej. Wśród tych ostatnich przeważali politycy zainteresowani funduszami do rozdysponowania i rolnicy skuszeni dopłatami do każdego hektara gruntu.

            Przyłączenie krajów postkomunistycznych nie było wbrew pozorom marzeniem państw Unii. Dwie ważne przesłanki przemawiały przeciwko temu. Po pierwsze, wnioski o akcesję złożyło wielu kandydatów jednocześnie. Wcześniej ostrożna polityka Unii pozwalała na przyjmowanie trzech krajów naraz. Tym razem przyjęto ich dziesięć, co samo przez się może grozić poważnymi napięciami w łonie wspólnoty. Po drugie, siedmiu nowych członków Unii obarcza opisany wcześniej bagaż historii. Po raz pierwszy Unię rozszerzono o kraje spoza obszaru zwanego w czasach zimnej wojny Wolnym Światem. Zrobiono to z obawami, ale determinacja krajów postkomunistycznych była zbyt wielka, żeby Unia mogła odmówić im prawa przyłączenia

            Jest jeszcze za wcześnie, aby narosły i ujawniły się problemy wynikające z różnic mentalności typowych dla starych i nowych członków Unii. Nie można mówić o napięciach czy wyraźnym podziale na grupy członków. Wśród naszych przedstawicieli są również zasiedziali Europejczycy. A jednak studiując wypowiedzi i rozmowy polityków, tych z Warszawy, Brukseli i innych stolic, można zauważyć między nimi drobne, acz symptomatyczne różnice. Różnice w podejściu do problemów, formułowaniu propozycji, tonie wypowiedzi, wyborze priorytetów, traktowaniu adwersarzy i wielu innych, pozornie nieistotnych sprawach.

            Nasza telewizja nie poświęca zbyt wiele uwagi pracy naszych władz europejskich. Relacjonuje głównie awantury, wpadki i konflikty z udziałem polskich polityków. A takich epizodów jest stanowczo za wiele. Podobno wynikają one z tego, że Unia powinna coś zrobić, a nie robi, że coś nam się należy, a Unia nie daje. Chyba roszczeniowe postawy odziedziczone po homo sovieticus ujawniają się mimo transformacji systemowej, tak jak wpływ kołysania pokładu widać w kroku marynarza na lądzie.

            Można odnieść wrażenie, że niektórzy politycy wyobrażali sobie Unię Europejską jako luksusowy statek wycieczkowy. Skoro już załapaliśmy się na darmowy bilet, to należą nam się wszystkie usługi z reklamówki. Zadaniem polityków jest siedzieć na leżaku przy basenie na najwyższym pokładzie i sprawdzać, czy stewardzi biegają dostatecznie szybko. I zaordynować od czasu do czasu otwarcie kręgielni albo położenie nowego dywanu.

            Tak nie jest. Unia wciąż rozwija się dzięki ciężkiej i kompetentnej pracy wszystkich Europejczyków, włącznie z politykami. Wspólna Polityka Rolna nie polega na płaceniu chłopom za posiadanie ziemi zamiast za produkcję. Rolnicy dostają dopłaty, żeby mogli rozwinąć produkcję i wzbogacić się. Kiedy się wzbogacą, będą mogli kupić homary z Morza Śródziemnego. Po to są te dopłaty. Aby homary nie zepsuły się w drodze pod Suwałki, potrzebne są drogi. Dlatego Unia dopłaca do polskich autostrad. Nie dlatego, że nasze podatki idą na inne cele. Każde euro wydaje się z myślą o długofalowej korzyści wszystkich Europejczyków, a nie dlatego, że coś nam się należy.

            Tak działa ten system. Może uwzględniać życzenia nawet małych grup, może pozwolić sobie na dopuszczanie pozornie nonsensownych rozwiązań, ale w skali globalnej zapewnia maksymalną efektywność. Nie zmusza, ale umożliwia. Nie narzuca rozwiązań, ale pozwala je znajdować. Jest wciąż nieukończony, niedoskonały, ewoluujący. Kieruje nim żywy komputer złożony z tysięcy ludzi. W nieustannych sporach, ścieraniu poglądów i konfrontowaniu informacji wypracowują oni rozwiązania wyglądające w danej chwili na najlepsze. Dzięki temu Europa posuwa się naprzód, nawet jeśli jest to halsówka.

            Europa nie jest statkiem pirackim rządzonym chciwością i agresją. Nie jest też statkiem wycieczkowym, na którym załoga pracuje, by pasażerowie mogli leżeć do góry brzuchem. Celem Europy jest, by każdy jej mieszkaniec był równoprawnym członkiem załogi. By wnosił wkład zależny od swojej wiedzy i inicjatywy. By czerpał przyjemność z własnej pracy i życia wśród przyjaciół. Żeby Europa była jak jacht, na którym każdy chciałby płynąć za najdalszy horyzont.

Tekst S. Panecki